ประวัติและวิวัฒนาการของสำนักเรียนวัดปทุมวนาราม

 

                สำนักเรียนวัดปทุมวนาราม ราชวรวิหาร สถาปนาในรัชสมัยรัชกาลที่ ๔  พ.ศ. ๒๔๐๐ มีเจ้าอาวาส ๘ รูป ยุคต้น ๆ เน้นเรื่องวิปัสสนากรรมฐาน เห็นจากตำแหน่งสมณศักดิ์เจ้าอาวาสจะลงท้ายด้วยคำว่า “เถร” เช่นพระปัญญาพิศาลเถร พระวิสุทธิสารเถร ซึ่งเป็นสมณศักดิ์ฝ่ายวิปัสสนา

                จนเจ้าอาวาสรูปที่ ๕ คือ พระปัญญาพิศาลเถร (หนู) ท่านมองเห็นความสำคัญทางการศึกษาจึงเปิดการเรียนการสอนขึ้นในภายในวัดโดยขอครูจากวัดบรมนิวาสสมัยเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์เป็นเจ้าอาวาสให้มาถวายความรู้แก่ภิกษุสามเณรภายในวัดและส่งบัญชีสอบในนามวัดบรมนิวาสหรือเรียกอีกอย่างหนึ่งคือขึ้นกับสำนักเรียนวัดบรมนิวาส

                เมื่อมีการเรียนการสอบ ผลก็คือมีพระมหาเปรียญมากขึ้น เช่นพระมหาหลี พระมหานาม พระมหาจารย์ พระมหาผุย เป็นต้น ทางสำนักเรียนจึงขอแยกจากวัดบรมนิวาสมาจัดการศึกษาเองโดยมีพระมหาหลีเป็นอาจารย์ใหญ่รูปแรก การศึกษาพระปริยัติธรรมสำนักเรียนวัดปทุมวนารามก็เจริญรุ่งเรืองขึ้นมีการเรียนและการสอบได้มากขึ้น มีพระที่เป็นเปรียญเอกเกิดขึ้นในพระอาราม คือ พระมหาผุย พระมหาสำเภา พระมหาประสาร พระมหาโสรัจ พระมหาศรี และยังมีผู้ที่สอบได้เปรียญ ๓ และ ๖ ประโยค อีกเป็นจำนวนมาก ลาสิกขาไปบ้าง อยู่ในสมณเพศอีกก็มี และท่านเหล่านั้นก็ได้ช่วยเป็นกำลังสำคัญในการประกาศศาสนา อาทิ

                พระมหานพ ป.ธ. ๗            คือ           พระธรรมปาโมกข์วัดธาตุทอง

                พระมหาเหลา ป.ธ.๔          คือ           พระโพธิญาณมุนี เจ้าคณะจังหวัดมหาสารคาม

                พระมหาดาว ป.ธ.๕            คือ           พระราชคุณาภรณ์ เจ้าคณะจังหวัดศรีสะเกษ

                พระมหาอ่อน ป.ธ. ๓          คือ           พระราชธรรมานุวัตร เจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์

                พระมหาธีร์ ป.ธ. ๓             คือ           พระโพธิญาณมุนี เจ้าคณะจังหวัดอุบลราชธานี

พระมหาพุธ ป.ธ.๔             คือ           พระราชสังวรญาณ เจ้าคณะจังหวัดศรีสะเกษ และที่ปรึกษา

                                                        เจ้าคณะจังหวัดนครราชสีมา

                พระมหาทองสุข ป.ธ.๔      คือ           พระครูอุดมสังวรคุณ เจ้าอาวาสวัดป่าสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร

                พระเถรานุเถระเหล่านี้ล้วนเป็นหน่อเนื้อของวัดปทุมวนารามเป็นสัทธิวิหาริกของพระปัญญาพิศาลเถร (หนู) เป็นเจ้าคณะบริหารในจังหวัดนั้น ๆ และมีลูกศิษย์มากมายในเวลาต่อมาจะเรียกว่าเป็นหลานเหลนของเหล่ากอวัดปทุมวนารามก็ได้

ส่วนพระเถรานุเถระที่ช่วยงานที่วัดปทุมวนาราม คือ

                ๑. พระมหาผุย ป.ธ. ๙ เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสและเป็นอาจารย์ใหญ่ พ.ศ. ๒๔๘๐-๒๕๐๗ สมณศักดิ์สุดท้ายคือพระเทพวราภรณ์

                ๒.พระมหาโฮม ป.ธ.๖ เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสและอาจารย์ใหญ่ พ.ศ.๒๕๐๗-๒๕๑๙ สมณศักดิ์สุดท้ายคือ พระราชมุนีและได้เป็นอุปัชฌาย์รักษาการเจ้าอาวาส

                ๓. พระมหาสายหยุด ป.ธ. ๖ เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๕๐๔-๒๕๒๒ เป็นเจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๕๒๓-๒๕๓๕ เป็นอุปัชฌาย์ พ.ศ. ๒๕๒๑ สมณศักดิ์สุดท้ายคือ พระราชวรคุณ

                ๔. พระมหาปฐม ป.ธ. ๕ ศน.บ. เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๕๐๗-๒๕๓๕ สมณศักดิ์สุดท้ายคือ พระอริยเมธี

 

                ในยุคพระธรรมปาโมกข์เป็นเจ้าอาวาส การบริหารการศึกษา นำโดยท่านเจ้าคุณพระเทพวราภรณ์ (ผุย คตญาโณ ป.ธ. ๙) ต่อด้วยท่านเจ้าคุณพระราชมุนี (โฮม โสภโณ ป.ธ. ๖) ได้สร้างพระมหาเปรียญขึ้นมาอีกมากมาย อยู่รับใช้พระพุทธศาสนา เป็นเจ้าอาวาส เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสอีกหลายรูป เช่น

 

                ๑. พระมหาอมร ญาโณทโย ป.ธ. ๗ ศน.บ. (M.A)

                                - ดำรงสมณศักดิ์ที่ พระธรรมธัชมุนี

                                - เจ้าอาวาสองค์ปัจจุบัน

                ๒. พระมหาวัชรพันธ์ นนฺทิโย ป.ธ. ๗ ศน.บ. (M.A)

                                - ดำรงสมณศักด์ที่า พระเทพดิลก

- ผู้ช่วยเจ้าอาวาส

                ๓. พรมหาชัยทวี คุตฺตจิตฺโต ป.ธ. ๓ น.ธ. เอก

                                - ดำรงสมณศักดิ์ที่ พระเทพญาณวิศิษฐ์

                                - เลขานุการวัดปทุมวนาราม และเจ้าคณะแขวงปทุมวัน

                ๔. พระมหาถาวร จิตฺตถาวโร ป.ธ. ๓ น.ธ. เอก (B.A)

                                - ดำรงสมณศักดิ์ที่ พระราชพิพัฒนาทร

                                - ผู้ช่วยเจ้าอาวาส

                ๕. พระมหาสมัย สุขสมิทฺโธ ป.ธ. ๕ น.ธ. เอก ศน.บ.

                                - ดำรงสมณศักดิ์ที่ พระเทพวราภรณ์

                                - ผู้ช่วยเจ้าอาวาสและพระธรรมทูตประจำประเทศออสเตรเลีย

                นี่เป็นเพียงส่วนหนึ่งที่ยกขึ้นมาให้เห็นผลงานแห่งการศึกษาของวัดปทุมวนาราม ซึ่งเปรียบดังดอกบัวซึ่งแม้จะมีดอกเล็กแต่สามารถสร้างรากฐานขึ้นกอบัวใหญ่ได้ ด้วยการขยายกิ่งก้านสาขาออกไปได้ทั้งที่ลาสิกขาก็มีมาก และที่ยังอยู่รับใช้พระพุทธศาสนาก็ยังมีอีกมากเช่นกัน

                ทั้งหมดคือสายบัวแห่งวัดปทุมวนาราม ที่ออกดอกออกผลขยายพันธุ์ ณ สถานที่ต่าง ๆ

                อุบล ปทุม โกเมส โกมล โกมุท บุณฑริก บงกช ปัทมา กมล บัวสาย บัวเผือก บัวผัน ดอกเอาไว้ชมบูชาพระได้ ฝักบัวกินได้ เหง้าบัวกินได้ สรูปพันธุ์บัวต่าง ๆ มีประโยชน์ต่อสังคมไทยฉันใด สัทธิวิหาริกทั้งที่เป็นเปรียญและมิได้เป็นเปรียญจะอยู่ ณ ที่ใดมีประโยชน์ต่อสังคมไทย ณ ที่นั้น ฉันนั้น

 

 

ทำเนียบเจ้าสำนักปฏิบัติกรรมฐานและสำนักเรียนวัดปทุมวนาราม 

 

                ๑. พระครูปทุมธรรมธาดา (ก่ำ) ดำรงตำแหน่งเป็นปฐมเจ้าสำนักปฏิบัติ

                                - เป็นชาวจังหวัดอุบลราชธานี

                                - เป็นสัทธิวิหาริกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ แต่ยังทรงผนวชอยู่

                                - เน้นการสอนวิปัสสนาธุระ

                ๒. พระครูปทุมธรรมธาดา (สิงห์ อคฺคธมฺโม) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักปฏิบัติ รูปที่ ๒

                                - เป็นชาวนครจำปาศักดิ์

                                - เป็นพระครูสัญญาบัตรฝ่ายวิปัสสนาธุระ

                                - เน้นการสอนวิปัสสนาธุระ

                ๓. พระปัญญาพิศาลเถร (สิงห์) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักปฏิบัติ รูปที่ ๓

                                - เป็นชาวนครจำปาศักดิ์

                                - เป็นพระธรรมวิโรจน์ พระราชาคณะสามัญยก

                                - เป็นพระปัญญาพิศาลเถร พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนา

                                - เน้นการสอนวิปัสสนาธุระ

                                - ชำนาญการก่อสร้างและบูรณปฏิสังขรณ์มาก

                ๔. พระวิสุทธิสารเถร (ผิว) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักปฏิบัติ รูปที่ ๔

                                - เป็นชาวนครจำปาศักดิ์

                                - เป็นพระครูอภิบาลบรรจฐรณ์

                                - เป็นพระวิสุทธิสารเถร พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนา

                                - เน้นการสอนวิปัสสนาธุระ

                ๕. พระปัญญาพิศาลเถร (หนู) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักเรียน รูปที่ ๕

                                - เป็นชาวจังหวัดอุบลราชธานี

                                - เป็นพระครูปทุมธรรมธาดา

                                - เป็นพระปัญญาพิศาลเถร พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนา

                                - เน้นการสอนวิปัสสนาธุระ และคันถธุระควบคู่กันไป

                                - เริ่มจัดตั้งเป็นสำนักเรียนพระปริยัติธรรม

                ๖. พระธรรมปาโมกข์ (บุญมั่น) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักเรียน รูปที่ ๖

                                - เป็นชาวกรุงเทพมหานคร

                                - เป็นพระครูปทุมธรรมธาดา

                                - เป็นพระปัญญาพิศาลเถร พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนา

                                - เป็นพระราชาคณะชั้นราช ในราชทินนามเดิม

                                - เป็นพระเทพมงคงปัญญาจารย์

                                - เป็นพระธรรมปาโมกข์

                                - เน้นวิปัสสนาธุระ และคันถธุระ

                ๗. พระราชวรคุณ (สายหยุด) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักเรียน รูปที่ ๗

                                - เป็นชาวจังหวัดร้อยเอ็ด

                                - เป็นพระญาณรักขิต

                                - เป็นพระราชวรคุณ

                                -เน้นการสอนคันถธุระ

                ๘. พระธรรมธัชมุนี (อมร) ดำรงตำแหน่งเจ้าสำนักเรียน รูปที่ ๘

                                - เป็นชาวจังหวัดยโสธร

                                - เป็นพระกิตติสารกวี

                                - เป็นพระราชมุนี

                                - เป็นพระเทพปัญญามุนี

                                - เป็นพระธรรมธัชมุนี

                                - เป็นรองเจ้าคณะภาค ๑๐ (ธรรมยุต)

                                - เป็นกรรมการมหาเถรสมาคม

                                - เน้นการสอนคันถธุระ ควบคู่วิปัสสนาธุระ

 

ทำเนียบอาจารย์ใหญ่และหัวหน้าองค์การ การศึกษาวัดปทุมวนาราม 

 

                ๑. พระมหาหลี น.ธ. เอก ป.ธ. ๖ ดำรงตำแหน่งอาจารย์ใหญ่ รูปที่ ๑

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น นักธรรมเอก

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ประโยค ป.ธ. ๓

                                - ภายหลังลาสิกขา ประกอบอาชีพส่วนตัว

                ๒. พระมหานาม น.ธ. เอก ป.ธ. ๕ ดำรงตำแหน่งอาจารย์ใหญ่ รูปที่ ๒

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น น.ธ. เอก

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ประโยค ป.ธ. ๓

                                - ภายหลังลาสิกขา รับราชการครู

                ๓. พระมหาผุย คตญาโณ ป.ธ.๙ ดำรงตำแหน่งอาจารย์ใหญ่ รูปที่ ๓

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ประโยค ป.ธ. ๖

-          ภายหลังเป็นพระเทพวราภรณ์

-          มรณภาพ พ.ศ. ๒๕๐๗

 

                ๔. พระโศภณปัญญาจารย์ (โฮม) น.ธ. เอก ป.ธ. ๖ ดำรงตำแหน่งอาจารย์ใหญ่ รูปที่ ๔

                                - เป็นรักษาการแทนเจ้าอาวาส

                                - ภายหลังเป็นพระราชมุนี

                                - มรณภาพ พ.ศ. ๒๕๑๙

                ๕. พระมหาอมร ญาโณทโย ป.ธ. ๗ ศน.บ. (M.A) ศน.ด. หัวหน้าองค์การศึกษา รูปที่ ๑

                                - เป็นอาจารสอนประจำชั้น ป.ธ. ๓

                                - ปัจจุบันเป็นพระธรรมธัชมุนี

                                - เป็นเจ้าอาวาส/เจ้าสำนักเรียนวัดปทุมวนาราม รูปปัจจุบัน (ลำดับที่๘)

                ๖. พระครูวัชรธรรมโสภณ (วัชรพันธ์) ป.ธ. ๗ (M.A) หัวหน้าองค์การศึกษา รูปที่ ๒

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ประโยค ป.ธ. ๕ และ ประโยค ป.ธ. ๓

                                - ปัจจุบันเป็นพระเทพดิลก

                                - เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาสและหัวหน้าองค์การปกครอง

                ๗. พระมหาอุทัย ฉนฺโททโย ป.ธ. ๗ ศน.บ. หัวหน้าองค์การศึกษา รูปที่ ๓

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ป.ธ. ๑-๒ และ ป.ธ. ๓

                                - เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาส

                                - มรณภาพ พ.ศ. ๒๕๔๘

                ๘. พระอมรโมลี(มหาสุภาพ สุภาโว) ป.ธ. ๙ หัวหน้าองค์การศึกษา รูปที่ ๔

                                - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ป.ธ. ๕

                                - เป็นพระอมรโมลี

- เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาส

             ๙. พระครูปลัดสุวัฒนพรหมจริยคุณ (เชิดชัย  สีลสมปันโน) หัวหน้าองค์การศึกษา รูปปัจจุบัน

 - เป็นอาจารย์สอนประจำชั้น ป.ธ. ๓

 - เป็นผู้ช่วยเจ้าอาวาส